donderdag 27 januari 2011

100 dagen Dante (34): Heer Horror en een zucht van verlichting

Je zou verwachten dat het verhaal tot een hoogtepunt komt als Dante en Vergilius arriveren in het diepste van de hel, de 4e afdeling van de 9e hellekring om precies te zijn. Variërend op een oude kruishymne van Venantius Fortunatus roept Vergilius uit: “Vexilla regis prodeunt inferni” (het laatste woord heeft hij zelf toegevoegd): Latijn voor “De vaandels van de hellevorst komen nabij”.


De eerder waargenomen koude wind wordt heftiger en de aanblik van de aldaar gestrafte zondaars nog gruwelijker:

Già era, e con paura il metto in metro,
là dove l'ombre tutte eran coperte,
e trasparien come festuca in vetro.
 (Inferno xxxiv, 10-16)

            Reeds was ik (en ik huiver onder ’t dichten)
            waar al de schimmen, als in het ijs gemetseld,
            een strohalm leken, door een glaswand scheemrend.
            (Vertaling: Christinus Kops)

Hadden de zondaars in voorgaande afdelingen nog de gelegenheid om te ademen en te spreken, deze zijn gereduceerd tot een strohalm, een grassprietje bijna, wat hun nietigheid aangeeft. Ze krijgen dan ook niemand te spreken, er heerst doodse stilte. Sommigen staan rechtop, anderen op hun hoofd, nog anderen liggen met hun gezicht naar de voeten gekromd. Wat in deze vertaling (en die van Van Dooren) helaas een beetje verloren gaat, is de reflectie op het schrijven van gedichten: con paura il metto in metro is letterlijk: “met angst zette ik het in metrum / in de maat” (in dichtvorm dus). Die aandacht voor het dichten zelf wordt nog vergroot door nadrukkelijk een alliteratie te gebruiken: metto… metro.

Hier heerst Dis, waarmee Lucifer zelf bedoeld wordt, ooit een van de mooiste engelen maar na de opstand tegen God ter aarde geworpen, waardoor een diepte put ontstond, de hel, waarvan hij dus de grote baas is. Dante verstijft en verstomt volledig bij zijn aanblik, zo gruwelijk groot en monsterachtig is deze hellevorst, die reusachtig groot is. Zijn hoofd heeft drie gezichten (links, rechts en midden) – wat volgens de commentatoren nadrukkelijk als tegengestelde van de goddelijke drie-eenheid (een katholiek leerstuk) is. Omdat hij de Schepper durfde te weerstaan, is hij de bron van alle kwaad in de wereld.

De wind die in vorige gangen al merkbaar was en hier tot een uiterst ijzige kou leidt, wordt veroorzaakt door de enorme vleugels die aan elk gezicht zijn gekoppeld. Daardoor wordt de Cocytus (rivier in de onderwereld) op deze plaats bevroren tot een totaal ijsmeer.

Hij[Dis] huilde uit zes ogen, en zijn tranen, die met een bloederig kwijlsel vermengd waren, liepen druppelsgewijs langs drie kinnen omlaag. In elke mond verbrijzelde hij met zijn tanden een zondaar, […]. En hij martelde er dus drie tegelijk. Voor het slachtoffer dat zich in de voorste mond bevond, stond de pijn die hij ondervond van het bijten niet in verhouding tot die van het krabben: deze laatste was veel erger, omdat de klauwen soms hele lappen vel van zijn rug scheurden.

Degene die als ergste gepijnigd wordt, is Judas Iskariot, de bekende apostel die eertijds Jezus verraadde en overleverde aan de joodse opperpriesters, waardoor hij uiteindelijk aan het kruis genageld werd. Naar deze Judas (in het Italiaans van Dante: Giuda Scarïotto) wordt deze laatste zone in de diepste hellekring ook wel Giudecca genoemd. Judas staat symbool voor hét verraad tegenover God. De associatie met het woord “jood” ligt voor de hand; Van Dooren licht toe dat Giudecca in Italië ook vaak werd gebruikt als aanduiding voor het ghetto.

De twee anderen in de monden van Dis / Lucifer zijn Brutus (de verrader en moordenaar van Julius Caesar) en Cassius (een van de andere samenzweerders tegen Caesar). Staat Judas symbool voor het verzet tegen de opperste geestelijke macht, zo zijn beide anderen de personificatie van het (kwaadaardige) verzet tegen de opperste wereldlijke macht.

Via het enorme lijf van Lucifer klimmen Vergilius en Dante langs het diepste punt beneden en vervolgens weer naar boven. Omdat ze belanden aan de andere kant van het middelpunt van de aarde (en in Dante’s geocentrische wereldbeeld ook van het heelal), raakt Dante in de war. Hoe kan het dat we Dis zijn benen nu ondersteboven zien? Waar is het ijs gebleven? Vergilius (die immers het verstand symboliseert) onderwijst ons: ze bevinden zich nu op het andere halfrond, dat “tegengesteld is aan het halfrond dat het drooggevallen continent overwelft”. Lucifer is als een aardworm, die “knaagt door het hart der wereld” (del vermo reo che 'l mondo fóra). Aan deze zuidelijke kant viel hij ooit uit de hemel de aarde in.

Ze lopen verder over een pad dat weer naar boven gaat, richting het licht van de wereld. En dan eindigt canto xxxiv, en daarmee deel i van de Divina Commedia, met een van de meest verlossende ontknopingen uit de hele Europese literatuur. Ik citeer eerst het Italiaans en vervolgens beide vertalingen die ik gebruik bij deze tocht:

Lo duca e io per quel cammino ascoso
intrammo a ritornar nel chiaro mondo;
e sanza cura aver d'alcun riposo,
salimmo sù, el primo e io secondo,
tanto ch'i' vidi de le cose belle
che porta 'l ciel, per un pertugio tondo.
E quindi uscimmo a riveder le stelle.
            (Inferno xxxiv, 133-139)

            ‘k Ging, na mijn gids, dit duister pad nu binnen,
            om weer te keren naar het licht der wereld.
            We gaven ons geen tijd meer om te rusten,
            doch klommen staag, hij de eerste en ik de tweede,
            totdat ik van der heemlen pronk en luister
            een schijnsel opving, door een open ronding.
            Daar gingen we uit en zagen weer de sterren.         
            (Vertaling: Christinus Kops)

En zonder ook maar aan rusten te denken klommen wij naar boven, hij voorop en ik achter hem aan, totdat we een punt bereikten waar ik door een ronde opening de schoonheid van het hemelgewelf weer kon aanschouwen. Daar gingen we naar buiten en zagen opnieuw de sterren.
(Vertaling: Frans van Dooren)

Wat een opluchting! We zijn eruit, weg uit die duistere, verschrikkelijke en koude hel. Oordeel zelf, ik vind beide vertalingen hier hun charme tonen. Beide zijn op verschillende momenten preciezer dan de andere of doet meer recht aan het origineel, dat natuurlijk het allermooist is, zelfs al kun je het maar een beetje lezen…


Aantekeningen

  • Extra informatie over het “Vexilla Regis” is te vinden in de Catholic Encyclopedia.
  • De formulering zoals bij Dante, “Vexilla regis prodeunt inferni”, blijkt moderne heavy metal bands, die nogal eens graag koketteren met Satan, te inspireren, zo valt op YouTube te zien (zoeken op deze volledige combinatie van woorden). Tekenend voorbeeld: http://www.youtube.com/watch?v=d2HMWhA-XyQ
  • Lees zeker het artikel over Lucifer in wikipedia.
  • Interessant is verder het Engelse wikipedia artikel over Cocytus, waarin ook Dante’s gebruik behandeld wordt.

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen