maandag 20 december 2010

100 dagen Dante (9): Een kwal van een vrouw en het werk van de duivel

Als Vergilius terugkeert bij Dante, na de onderhandelingen met de gevallen engelen uit de stad Dis, is hij nog niet zeker van zijn zaak. Er zou hulp moeten komen uit de hemel. Dante vraagt zich af of Vergilius wel ooit eerder zo diep in de hel is geweest en dus de weg wel kent. Hij stelt zijn vraag via een omweg:

«In questo fondo de la trista conca
discende mai alcun del primo grado,
che sol per pena ha la speranza cionca?».

“Daalde in deze diepte van het sombere bekken
ooit één der schimmen neer van de eerste cirkel,
die lijden slechts door hopeloos verlangen?”

Vergilius stelt hem gerust dat hij hier eerder is geweest, al is het inderdaad zelden dat zielen uit de eerste cirkel zo diep afdalen. Hij is zelfs wel eens tot in de Judas-kuil (cerchio di Giuda) geweest om een ziel op te halen. De Judas-kuil is de vierde en laatste afdeling van de diepste hellekring, erger dan dat kan je niet overkomen, namelijk bij verraad. Verraad is bij Dante de allergrootste zonde.

Plotsklaps verschijnen de wraakgodinnen, de drie furiën, die Dante ontleend heeft aan de klassieke oudheid, maar die hij met veel verbeelding vorm geeft:

tre furïe infernal di sangue tinte,
che membra feminine avieno e atto,
e con idre verdissime eran cinte;
serpentelli e ceraste avien per crine,
onde le fiere tempie erano avvinte.

hoog opgericht en als met bloed bedropen,
wier lichaamshouding was als die van vrouwen.
Fel-groene hydra’s [waterslangen] droegen zij als gordel,
als lokken adderbroedsel en cerasten [soort slakachtige slangen],
die kronklend om de wrede slapen hingen.

Vergilius vertelt wie ze zijn en waarschuwt hem snel zich om te keren en zijn ogen te bedekken, want als de Medusa, een van de Gorgonen, zicht vertoont, dan keert hij niet meer terug. Wie de Medusa namelijk aankijkt, verandert in steen. Medusa is tegenwoordig in het Italiaans nog steeds het woord voor “kwal” (het dier). Commentatoren leggen deze passage wel symbolisch uit als rede (Vergilius) tegenover dierlijke driften (Medusa). Dante wendt zich dan ook rechtstreeks tot de lezer, met de expliciete boodschap rekening te houden met de verborgen symboliek in zijn dichtregels:

O voi ch'avete li 'ntelletti sani,
mirate la dottrina che s'asconde
sotto 'l velame de li versi strani.

O gij, begiftigd met gezonde rede,
doorgrondt de werking die zich houdt verborgen
diep onder ’t waas der ongewone verzen!

Zo is te zien dat Dante, ondanks zijn middeleeuwse vastomlijnde geloof in de christelijke leer, al als een van de eerste renaissancisten een reeks aan motieven en figuren uit de (heidense) klassieke oudheid gebruikt om zijn werk smeuïger te maken, en natuurlijk ook om te laten zien dat hij niet van de straat is.

Als je zelf een beetje modern Italiaans kent, is het heel aardig om verschillen met het Italiaans van Dante te zien. Overigens is het moderne algemene Italiaans gebaseerd op het Florentijns van Dante en anderen uit die tijd. Een voorbeeld is het voorkomen van het lidwoord li, dat in het moderne Italiaans alleen nog maar in samengesmolten vorm voorkomt: degli [spreek uit: delji], “van de”. In bovenstaand voorbeeld is het nog los: de li.

De canto rondt af met de komst van de engel die zorgt dat de doorgang weer gegarandeerd is. Deze engel is hels verontwaardigd en maakt de weerstand biedende duivels uit voor gespuis en hij herinnert hen eraan dat hun straf al vaker verzwaard is vanwege hun weerspannigheid.

Toen keerde hij terug, de slijk-weg over;
ons zeide hij geen woord, de man gelijkend,
die ’t hart zich voelt beklemd door andre zorgen
dan die voor dingen, die hem nu te doen staan.

Als ze eenmaal binnen zijn, geeft Dante zijn ogen goed de kost. Een grote vlakte is te zien, “vervuld met smart en zware folteringen” (piena di duolo e di tormento rio). Het is de omgeving uit een traditionele horrorfilm: vlammen waardoor alles gloeit, graven waaruit gejammer klinkt en die rechtop staan. Deze zielen moeten wel zwaar beproefd worden. Vergilius vertelt dat het om ketters gaat en hun leiders, “en voller dan gij denkt zijn deze groeven”. In het wereldbeeld van de middeleeuwer, en zeker ook van Dante, is geen plaats voor dissidenten in het geloof. Er is maar één waarheid. Al het andere is werk van de duivel.

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen