maandag 13 december 2010

100 dagen Dante (2): het woeste pad der diepte

Lo giorno se n'andava, e l'aere bruno / toglieva li animali che sono in terra /dalle fatiche loro: en het werd avond, de dag ging heen, de invallende duisternis verloste de levende wezens op aarde van hun inspanningen. Alleen de dichter moet verder zwoegen, "een strijd, die u mijn geest getrouw zal schilderen" (u is hier dus meewerkend voorwerp niet onderwerp). De dichter roept de muzen aan ter bescherming en inspiratie:
O Muse, o alto ingegno, or m'aiutate;
o mente, che scrivesti ciò ch'io vidi,
qui si parrà la tua nobilitate.
O, muze, o hoog genie (Van Dooren: "verheven talent"), helpt mij nu (Kops: "verleent me uw bijstand"), o geest die schreef wat ik zag, hier blijkt uw adeldom. Een bekende formule in de klassieke epische literatuur, al sinds het "Vertel mij, o muze, van de wrok van Achilles" van Homeros Ilias tot het "Muze, zeg mij waarom, wáárdoor ..." van Vergilius en het "Goden, leen mij uw adem..." van Ovidius. De muze levert de hogere inspiratie die nodig is. Dante treedt in het voetspoor van deze dichters, maar hij laat het verplichte nummer gepaard gaat met een schijnbaar oprechte twijfel: is hij wel zo geschikt om deze tocht te volbrengen? Op grond waarvan dan eigenlijk? Hij is geen Aeneas of apostel Paulus. Als hij eraan denkt, wordt hij al neerslachtig en wil hij op zijn schreden terugkeren (de verkeerde weg weer op).

Vergilius laakt zijn lafheid en vertelt hem vervolgens geduldig dat hij gestuurd is door de ideale beminde vrouw, Beatrice, die weer gestuurd is door de heilige Lucia, die weer gestuurd is door Maria: Donna è gentil nel ciel, een edele vrouw in de hemel.

Vergilius vertelt vervolgens weer waarom Beatrice hem stuurt, ontroerd als ze is door zijn benauwdheid. In de woorden van Lucia: non vedi tu la morte che 'l combatte / su la fiumana ove 'l mar non ha vanto. Ook hier zien we een opvallend verschil in vertaling. Kops blijft redelijk dicht bij het origineel: "Ziet gij de dood dan niet, waar hij mee worstelt / op die rivier, waarbij geen zee kan halen?". Van Dooren maakt het mooier, bijna te mooi, terwijl zijn vertaling nota bene in proza is: "Ziet ge niet hoe de dood hem bedreigt op de zee der zonde die zó groot is dat zelfs de oceaan er zich niet mee kan meten?" In deze vertaling is meteen een heel stuk interpretatie ingesloten, waarvoor ongetwijfeld argumenten zijn aan te dragen, maar daarmee laat je de mogelijkheden niet aan de tekst zelf. De interpretatie wordt gestuurd en de tekst haar dubbelzinnigheid ontnomen: de lezing is dan per definitie allegorisch, zoals overigens ook in de moderne Italiaanse ondertiteling, die bij deze regels spreekt van "la morte spirituale". Beatrice is dan ook bang dat "hij al zó ver is afgedwaald dat ik met mijn hulp te laat kom" (Van Dooren). Een middeleeuwse tekst nodigt a priori ook uit tot een dergelijke lezing, zeker als die gaat over iemand die in het midden van zijn levenspad aangekomen zich in een donker woud bevindt en afgeweken is van de rechte weg, maar je kunt niet voorzichtig genoeg zijn hiermee.

Canto II staat vol met wonderlijk mooie poëzie, zowel in het middeleeuwse Italiaans als in beide voorliggende vertalingen. Op het moment dat Vergilius Dante weer de moed heeft ingesproken door het wijzen op de drie hemelse vrouwen, die het goed met hem vóór hebben, dan bloeit hij bijna letterlijk weer op:
Quali i fioretti, dal notturno gelo
chinati e chiusi, poi che 'l sol li 'mbianca,
si drizzan tutti aperti in loro stelo,
tal mi fec'io di virtute stanca,
e tanto buono ardire al cor mi corse,
ch'i' cominciai come persona franca
Vergelijk zelf de vertalingen:
Als bloempjes, door de nachtelijke koude
gesloten en verstijfd, bij 't uchtend-gloren
met open kelkjes zich weer opwaarts richten,
zo voelde ik mijn verzwakte kracht herleven
en zulk een goede moed mijn ziel doorstromen,
dat ik weer frank en vrij vermocht te spreken
(Kops)
Zoals bloempjes die door de vrieskou van de nacht gebogen en gesloten zijn, wanneer de zon haar stralen over hen uitgiet alle opengaan en zich oprichten op hun stengels, zo hief ik mij toen op uit mijn neerslachtigheid. En ik begon met nieuwe moed te spreken zoals iemand die alle zorgen van zich heeft afgeschud.
(Van Dooren)
Dante herneemt zich en besluit door te zetten om de moeilijke weg te gaan. Hij roept de schim van Vergilius inderdaad uit als zijn leidraad voor de tocht die eerst door de Hel zal voeren, "en onder zijn geleide / sloeg ik het woeste pad in naar de diepte" (intrai per lo cammino alto e silvestro)...

2 opmerkingen:

  1. Ik wil uw blog doornemen als achtergrond informatie bij het boek "Inferno" van Dan Brown.
    Zijn alle 100 blogs beschikbaar of stopt het na 2012 (met nr. 42)?

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Beste André,

      dank voor je reactie, ik ben er erg door vereerd. Deze blog loopt maar tot aflevering 42. Door gebrek aan tijd en energie is het project eerder gestopt dan ik had gewild. Ik heb wel weer plannen om het voort te zetten. Overigens heb ik begrepen dat het boek van Dan Brown alleen of met name over Inferno, de Hel, gaat. Dat gedeelte wordt helemaal gevolgd in deze blog (tot en met afl. 34).

      Met vriendelijke groet,

      Danny Habets

      Verwijderen